Czym jest metoda IBSE?

Ze względu na zaangażowanie w niezwykły projekt Centrum Nauki Kopernik „Szkoła bliżej nauki”  wracam ostatnio do metody IBSE i metody naukowej.

Czy metoda naukowa jest nowa?

Nie! Więc nazywanie jej innowacją dydaktyczną jest nadużyciem. Pierwszy raz jej opis, trafił do powszechnej świadomości dydaktyków w 1956 (!) dzięki dydaktykom rosyjskim Learnerowi i Skatkinowi. Definiowali oni metodę badawczą następująco:

„Metoda badawcza, jest metodą dzięki której uczeń poznaje stopniowo zasady i fazy badania naukowego, studiuje literaturę na temat badanego problemu, opracowuje plan badania, weryfikuje hipotezy i sprawdza uzyskane wyniki.” (za Kupisiewicz Czesław, Podstawy Dydaktyki Ogólnej, 1994 Warszawa, s. 137-138).

Czy metoda naukowa i IBSE to to samo? Według mnie: nie.

Czym jest IBSE?

IBSE[1] Inquiry Based Science Education można przetłumaczyć jako uczenie się przedmiotów przyrodniczych przez odkrywanie[2].  Jest to część metodologii IBE czyli edukacji bazującej na samodzielnym odkrywaniu.

W opracowaniach Zakładu Dydaktyki Chemii UJ, który popularyzuje IBSE w Polsce „odkrywanie” zastępuje się określeniem „dociekanie naukowe”. Wszystko to są kalki z języka angielskiego. Gdybyśmy chcieli IBSE wytłumaczyć (a nie przetłumaczyć) po polsku to moglibyśmy powiedzieć, że IBSE jest to metoda lub zbiór wskazówek dydaktycznych i metodycznych, pomagających wprowadzić metodę naukową do uczenia się przedmiotów przyrodniczych przez uczniów. Przyjmując szeroką definicję pojęcia „metoda nauczania” można przyjąć, że IBSE jest taką metodą:

„metoda nauczania – sposób pracy nauczyciela z uczniami, umożliwiający osiąganie celów kształcenia, inaczej mówiąc, wypróbowany układ czynności nauczycieli i uczniów realizowanych świadomie w celu spowodowania złożonych zmian w osobowości uczniów” (Wincenty Okoń).

„Inquiry” is defined as „a seeking for truth, information, or knowledge — seeking information by questioning.”

Warto zapamiętać, że IBSE jest metodą dla uczniów a nie dla nauczycieli!

Po co?

Celem wprowadzenia IBSE do dydaktyki przedmiotów ścisłych jest zbliżenie dydaktyki szkolnej do rzeczywistego procesu poznania naukowego. Uczniowie przestają „bawić się w naukowców” tylko rzeczywiście się nimi stają. Dzięki temu:

  • Uczą się krytycznego, twórczego myślenia i samodzielnego stawiania hipotez
  • Efektywniej poznają nauki ścisłe = lepszy materiał na inżynierów
  • Trenują się w systemie pracy bliskim naukowcom
  • Umiejętności społeczne (komunikacja, zaufanie, współdziałanie)
  • Analizowanie i selekcjonowanie danych
  • Doskonalą swoje kompetencje (to coś więcej niż wiedza!)

W odróżnieniu od podawczego sposobu przekazywania wiedzy naukowej, faktów, definicji i pojęć, IBSE opiera się na kształtowanie postaw i kompetencji badawczych oraz wspieraniu samodzielności uczniów.

Definicja IBSE, mówi: „Dociekanie naukowe to intencjonalny proces polegający na diagnozowaniu problemów, dokonywaniu krytycznej analizy eksperymentów   znajdywaniu alternatywnych rozwiązań, planowaniu badań, sprawdzaniu hipotez, poszukiwaniu informacji, konstruowaniu modeli, dyskusji z kolegami oraz formułowaniu spójnych argumentów”.

Dlaczego?

  • Dydaktycy poszukują nowych, skutecznych metod nauczania matematyki i nauk przyrodniczych od najwcześniejszych etapów edukacji.
  • IBSE została przebadana [3] i wskazana jako jedna z metod, która pozwala uczniom na głębokie rozumienie pojęć naukowych a nie tylko znajomości faktów i procesów.
  • Inquiry jest strategią stosowaną przez naukowców, która może być z powodzeniem stosowana w szkole.
  • IBSE zawiera w sobie postulaty związane z postawą nauczyciela; inspirowanie do dialogu, wprowadzenie sprzyjającej atmosfery w klasie, ocenianie kształtujące. Postulaty te, poza wymiarem etycznym mają również wymiar pragmatyczny – wpływają korzystnie na proces rozumowania i rozwój neuronów.
  • IBSE niweluje stereotypowe różnicowanie ze względu na płeć („dziewczynki gorzej uczą się matematyki”).
  • Podstawa programowa zawiera wiele postulatów zbieżnych z IBSE.
  • Komisja Europejska zaleca stosowanie IBSE jako metody na zwiększenie zainteresowania naukami ścisłymi (tzw. Raport Rocarda z 2007), co w konsekwencji powinno przynieść wzrost potencjału inżynierów budujących współczesną strategię gospodarczą opartą o innowację.
  • Wyrażanie naukowych obserwacji, rozumowanie, wyciąganie wniosków za pomocą języka codziennego jest podstawowym warunkiem dla późniejszej edukacji naukowej. Z badań wynika, że mają one większe znaczenie niż nauczanie pamięciowe.
  • Stosowanie IBSE zwiększa motywację nauczycieli do pracy (Raport Rocarda).

 

Korzyści [4]

  • Metoda ta uczy myślenia abstrakcyjnego i kształtuje myślenie krytyczne. Pobudza ciekawość, zachęca do systematycznej nauki, zbierania informacji oraz motywuje do zajmowania się danym pojęciem przez dłuższy czas. Tworzy płaszczyznę do nauki we współpracy z rówieśnikami. Promuje użyteczność nauki, dając uczniom możliwość wykorzystania nabytych umiejętności w życiu poza szkołą. Dzięki temu uczniowie mają szansę stać się myślącymi, rozumiejącymi i wnikliwymi jednostkami, które potrafią badać i dociekać.
  • Daje uczniom poczucie niezależności. Jest to możliwe tylko wówczas, gdy nauczyciel zdecyduje się pełnić rolę stojącego z boku przewodnika. Podejście skoncentrowane na uczniu wymaga od nauczyciela, aby stał się mentorem, dającym uczniowi wskazówki wtedy, kiedy są mu one potrzebne.
  • Aby nauczanie było pełnowartościowe, uczniowie muszą sami zaangażować się w proces zdobywania wiedzy. Nauka przez odkrywanie motywuje uczniów do opracowywania jasnych rozwiązań, ale dopiero po tym, jak spędzą czas na zbieraniu danych, prowadzeniu doświadczeń, obserwowaniu i przedstawianiu dowodów podtrzymujących lub obalających wstępną hipotezę. Odkrywanie prowadzi nie tylko do znalezienia właściwej odpowiedzi. Liczy się również, jak się do niej dochodzi – ważny jest proces.
  • Nauka przez odkrywanie zwiększa jakość przyswajania wiedzy, sprawia, że staje się ona autentyczna i może pomóc efektywniej zarządzać procesem uczenia się i nauczania.
  • Nauka przez odkrywanie daje uczniom możliwość rozwijania umiejętności takich jak samodzielne myślenie, rozumowanie, wyszukiwanie informacji, zadawanie pytań, analiza i wyciąganie wniosków – zatem nie skupia się wyłącznie na wiedzy.
  • Jest przez to idealną metodą zdobywania umiejętności potrzebnych w życiu.
  • Nauczyciel i uczeń stają się partnerami w nauce – to jedna z najlepszych metod uczenia przedmiotów przyrodniczych. Przy zachowaniu takiej relacji nauka przez odkrywanie sprzyja współpracy, ponieważ opiera się na zadawaniu pytań i dochodzeniu do odpowiedzi. Nauczyciele uczą się na równi z uczniami.
  • Nauka przez odkrywanie sprawia, że nauczyciel jest zarówno koordynatorem, jak i uczącym się, przez co środowisko szkolne staje się ciekawsze, mniej stresujące i bardzo motywujące.

Anty- i przykład IBSE:

sprawdzanie informacji wcześniej przekazanych przez nauczyciela podczas zajęć lub zawartych w dostarczonych materiałach

„Sprawdźmy czy rzeczywiście wodór szczeka”

 

 

 

uczniowie zajmują się głównie zbieraniem, przetwarzaniem i analizą danych, po to, by odkrywać nowe pojęcia, zasady i prawa, w bardzo podobny sposób i za pomocą podobnych narzędzi, jakimi posługują się naukowcy i praktycy przeprowadzający badania

Elementy IBSE

  • Zespół wskazówek dla nauczycieli dotyczących organizacji klasy, przeprowadzania lekcji, oceniania. Kluczowa jest samodzielna praca uczniów w grupach
  • Zmiana paradygmatu nauczania: uczeń uczy się sam, a nie jest nauczany przez nauczyciela
  • Wykorzystywanie doświadczeń naukowych
  • Cykl poznania naukowego jako podstawa dla planowania procesu uczenia się
  • Podział na „poziomy” IBSE
  • Sugestia, aby wykorzystywać cykl nauczania 5 E
  • Podmiotowe podejście, sprzyjająca atmosfera oraz budująca relacja nauczyciel-uczeń

 

Poszczególne elementy IBSE są logiczne i wynikają z przyjętych założeń. Np. Jeżeli inspirujemy się rzeczywistym procesem poznania naukowego to oczywistym jest, że przyjmujemy możliwość popełniania błędów!

Zasadność IBSE potwierdzają najnowsze teorie uczenia się, zwłaszcza neurodydaktyka.

Główne cechy metody

  • Umiejscowiona w kontekście codziennych zjawisk, z którymi uczniowie mają skojarzenia lub się z nimi zetknęli.
  • Rozwijanie kultury opartej na stawianiu problemów/zagadnień/pytań.
  • Praca w duchu naukowym (wykorzystanie cyklu pracy naukowców w stawianiu i badaniu zagadnień w toku uczenia się).
  • Uczenie się na błędach, „hartowanie” na porażki.
  • Zdobycie i utrwalenie wiedzy podstawowej (podstawowych wiadomości), przy jednoczesnym samodzielnym ustanowieniu przez uczniów powiązań myślowo-poznawczych pomiędzy elementami wiedzy nabytej z różnych źródeł.
  • Kumulacyjny proces uczenia się.
  • Doświadczenie granic możliwości dyscyplin naukowych oraz podejść interdyscyplinarnych.
  • Zachęcanie w jednakowym stopniu dziewcząt i chłopców do udziału w edukacji w zakresie wszystkich dyscyplin przyrodniczych i ścisłych.
  • Promowanie współdziałania i współpracy uczniów.
  • Autonomiczne uczenie się; dostrzeganie potrzeb zarówno uczniów z trudnościami, jaki uczniów utalentowanych; dywersyfikacja nauczania.

Gdzie się tego uczyć?

  • Warsztaty i szkolenia ze stosowania IBSE prowadzi Pracownia Nauki i Przygody >>>
  • Szkolenia prowadzone przez Warszawskie Centrum Innowacji Edukacyjnych i Szkoleń (WCIES) >>>
  • Lubelskie Samorządowe Centrum Doskonalenia Nauczycieli >>>

*Jeśli znacie inne miejsca szkolące z IBSE – wpiszcie je proszę w komentarzach!

Więcej o IBSE

  • moja notka z 2014 >>>
  • moja notka z 2016 >>>
  • o IBSE w Centrum Nauki Kopernik >>>
  • opis zajęć laboratoryjnych z chemii i biologii z wykorzystaniem metody IBSE >>>
  • czym jest IBSE, materiał WCIES >>>
  • Teaching Science through Inquiry. ERIC/CSMEE Digest (EN) >>>
  • Wpływ szkolenia metodologii IBSE na umiejętności rozumowania naukowego u nauczycieli przedmiotów przyrodniczych >>>
  • Introduction of IBSE into Polish science curriculum – general finfings of teachers’ attitude >>>
  • Raport z badań stosowania metody badawczej, CNK >>>
  • Filmik o metodzie badawczej w Klubach Młodego Odkrywcy >>>

*Jeśli dysponujecie innymi, ciekawymi linkami o IBSE – wpiszcie je proszę w komentarzach!

 

 

[1] Iwona Maciejowska, Ewa Odrowąż  (red), Podstawy metodologii IBSE, Nauczanie przedmiotów przyrodniczych kształtujące postawy i umiejętności badawcze uczniów, Kraków 2013.

[2] Sformułowanie „uczenie się przed okrywanie” nawiązuje do jednej z systematyk podziału metod dydaktycznych zaproponowanych przez Wincentego Okonia, jednak IBSE wykracza poza zakres proponowany przez Okonia. W teorii dydaktyki ogólnej IBSE najbliższe jest definicji „metody naukowej” zaproponowanej przez rosyjskich dydaktyków L.J Learnera i M.N. Skatkina. W swojej klasyfikacji metod nauczania, zdefiniowali oni metodę badawczą następująco: „metoda, dzięki której uczeń poznaje stopniowo zasady i fazy badania naukowego, studiuje literaturę na temat badanego problemu, opracowuje plan badania, weryfikuje hipotezy i sprawdza uzyskane wyniki”. Taką definicję wspomniani dydaktycy opublikowali już w 1956…Tak definiowana metoda naukowa jest częścią klasyfikacji, której głównym kryterium jest stopień zaangażowania uczniów. Klasyfikacja składa się z czterech kolejnych metod, które mogłyby odpowiadać „poziomom IBSE”(za Czesław Kupisiewicz, Podstawy Dydaktyki Ogólnej, POW BGW, Warszawa 1994, s. 138).

[3] Liczne raporty badawcze, podsumowane m.in.; Haury David L.,Teaching Science through Inquiry, 1993, źrodło: http://www.wcies.edu.pl/media/system/doc/ibse/8teaching.pdf [odsłona z dnia 10.08.2014]; Harlen W., Inquiry in Science Education, 2012, źródło: www.fibonacci-project.eu.

[4] Na podstawie materiałów szkoleniowych Intel Przyszłym Naukowcom (Materiały opracowane w ramach programu Szkoła z klasą 2.0 prowadzonego przez Centrum Edukacji Obywatelskiej).

admin Opublikowane przez:

Bądź pierwszą osobą, która zostawi swój komentarz

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *